Nederlands, English
Doneer aan ASK-Solutions (de IRADIS Foundation), Bekijk onze video's, Steun ons op Patreon
Aanmelden

Pictogram van een boekGeschiedenis

De geschiedenis van ASK-Solutions gaat terug tot onderzoek en ontwikkeling in de jaren negentig, op uiteenlopende terreinen waaronder wetenschap en techniek, onderwijs, filosofie en maatschappelijke vraagstukken. Onder meer systeemontwikkeling, simulatie, elektronica, software en onderzoek naar kennis, vrijheid en verantwoordelijkheid maakten daar deel van uit.

Het onderzoek en de ontwikkeling vonden plaats in verschillende omgevingen en brachten mensen met uiteenlopende kennis, ervaringen en achtergronden samen. Ideeën en opvattingen werden besproken, onderzocht en aan theorie, experimenten en praktische ervaringen getoetst. Verschillen in perspectief droegen bij aan nieuwe vragen en verdere ontwikkeling.

In 2002 kreeg het onderzoeks- en ontwikkelingswerk met de IRADIS Foundation een zelfstandige juridische en organisatorische basis. De daaropvolgende jaren brachten nieuwe onderzoeken, ontwikkelingen, projecten en samenwerkingsvormen voort, waarin de oorspronkelijke vragen en inzichten verder werden onderzocht en ontwikkeld.

Belangrijke data en mijlpalen

  1. 1993 Technische en culturele wortels

    Software, hardware, systeemprogrammering, reparatie, demoscene en de vroege internetcultuur vormen, samen met gesprekken over vrijheid en het delen van kennis, een deel van de achtergrond van de latere praktische werkwijze.

  2. 1997 Onderzoek, onderwijs en technische ontwikkeling in Haarlem-Overveen

    Binnen Hogeschool Haarlem komen onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten, laboratoria, technisch onderwijs, werkplaatsen en praktische kennisdeling samen.

    Technische projecten en omgeving
    • WetenschapF.28-simulator
    • Fabricage Werkplaatsen en laboratoria
    • Museum Vliegtuigcollectie
    Betrokken personen
    • Adriaan Putter
    • Olav van Bockel
    • Piet de Wit
    • Roel Lauwers
  3. 1998 Verbreding van onderzoek en samenwerking

    Verschillende perspectieven op kennis, vrijheid, verantwoordelijkheid en zeggenschap worden verder onderzocht en tegen elkaar afgewogen. Ook de technische onderzoeksresultaten geven aanleiding om bestaande uitgangspunten kritisch te toetsen.

    Onderzoek en ontwikkeling
    • Ontwikkeling FSLink uitleessoftware
    • InternetOntwikkeling BackPage CMS
    • Herontwikkeling digitaal toetssysteem
    • Verbetering geïnstrumenteerde valtoren voor composieten
    Uitbreiding van de samenwerking
    • Laura Boutilier
    • Hüseyin Sen
    • Robert Heuveling
    • Jolanda Smit
    • Martin van Beilen
  4. 2000 Uitbreiding van werkruimten en maatschappelijke toepassingen

    Het bestaande onderzoeks- en ontwikkelingswerk krijgt meer ruimte en wordt ook ingezet voor nieuwe educatieve en maatschappelijke projecten.

    Werkruimten en locaties
    • GebouwInmiddels een eigen projectruimte binnen Hogeschool Haarlem, met afzonderlijke toegang.
    • GebouwUitbreiding naar de Koningsteinstraat in Haarlem.
    Onderzoek, educatieve en maatschappelijke ontwikkeling
    • BFX-interface-elektronica
    • Sociaal Educatie, sociale context en zelfbeeld van kinderen met Cosmicus
  5. 2002 Juridische en organisatorische verzelfstandiging

    Het onderzoek naar kennis, techniek en de maatschappij met de daaruit voortkomende ontwikkelingen krijgt met de IRADIS Foundation een zelfstandige basis en een eigen rechtspersoon voor continuïteit, samenwerking en gedeelde kennis.

    Eerste bestuur
    • Bestuurder Hüseyin Sen
    • Bestuurder Laura Boutilier
    • Bestuurder Robert Heuveling
    Locaties
    • Gebouw Hoofdvestiging en werkruimte aan de Tugelastraat in Haarlem.
    Onderzoek en ontwikkeling
  6. 2004 Verbreding van onderzoek en erkenning

    Onderzoek, ontwikkeling en erkenning
  7. 2008 Ontwikkeling eigen productiemiddelen

    Fabricage Het onderzoeks- en ontwikkelingswerk breidt zich uit naar de machines en technieken waarmee onderdelen en apparatuur worden vervaardigd. In de geest van RepRap staan zelf ontwerpen, bouwen, verbeteren en kennis delen centraal.

    Fabricage- en bewerkingsmogelijkheden
    • Metaaldraaibank
    • CNC-freesmachine
    • Portaalfrees
    • 3D-printer
    • en meer
  8. 2015 Uitbreiding van de zelfstandige onderzoeks- en ontwikkelingsinfrastructuur

    GebouwDe uitbreiding versterkt de mogelijkheden om het bestaande onderzoeks- en ontwikkelingswerk zelfstandig en langdurig voort te zetten. Faciliteiten en projecten kunnen beter over verschillende locaties worden verdeeld.

    Locaties
    • Fabricage Paul Krugerstraat — Ruimte voor grotere projecten en apparatuur
    • Wetenschap Tugelastraat — Verdere ontwikkeling van precisie- en digitaal werk
  9. 2019 Nieuwe publieke identiteit en verdere ontwikkeling

    Publieke identiteit
    • Nieuwe publieke ordening van ASK-Solutions en haar afzonderlijke projecten
    • Ontwikkeling van Howard als gedeelde mascotte
    Onderzoek en ontwikkeling
  10. 2024 Statutenwijziging en bestuurssamenstelling

    Statuten
    • Herformulering van de doelstelling vanuit de oorspronkelijke missie en filosofie
    • Modernisering van de statuten
    Bestuur
    • Bestuurder Bianca Provily
    • Bestuurder Laura Boutilier
    • Bestuurde
			r Tim Kearns
  11. 2025 Opening locatie Spaarndamseweg

    De uitbreiding biedt meer ruimte voor projecten, onderzoek en samenwerking. De verschillende locaties kunnen ieder hun eigen voorzieningen en mogelijkheden verder ontwikkelen.

    Werkruimten en locaties
    • GebouwUitbreiding met de locatie aan de Spaarndamseweg in Haarlem.

Achtergronden en vroege samenwerking

Voordat de gezamenlijke projecten en later de zelfstandige organisatie vorm kregen, hadden de mensen die dit werk zouden vormgeven ieder al eigen ervaringen, interesses en overtuigingen ontwikkeld. Familie en gemeenschap, religie en filosofie, literatuur en cultuur, onderwijs, maatschappelijke betrokkenheid, wetenschap, techniek en praktisch werk speelden daarin in verschillende combinaties een rol.

Die verschillende ervaringen en opvattingen brachten uiteenlopende perspectieven samen op kennis, vrijheid, verantwoordelijkheid, geloof, maatschappij, leren en zeggenschap. In gesprekken werden die perspectieven met elkaar vergeleken, bevraagd en verder ontwikkeld. Praktische situaties boden daarbij telkens nieuwe omstandigheden waarin zulke vragen niet alleen besproken, maar ook ervaren, onderzocht en opnieuw beoordeeld konden worden.

Techniek vormde daarin een belangrijk praktisch terrein. Lang vóór de formele oprichting in 2002 werd al gewerkt met software, hardware, elektronica, modelvliegtuigen, simulatie, webpublicatie, reparatie, communicatiesystemen, reverse engineering, vrije software, hackerethiek, demoscene-cultuur, BBS-systemen, FidoNet en het vroege internet. Maar deze technische geschiedenis stond niet los van bredere interesses en ervaringen rond leren, gemeenschap, cultuur en zelfstandigheid.

Verschillen tussen de betrokkenen werden onder meer zichtbaar in hun ervaringen met onderwijs en opvoeding. Laura Boutilier had vanuit het vrije onderwijs ervaring met een leeromgeving waarin eigen ontwikkeling, belangstelling en verschillende manieren van leren veel ruimte kregen. In haar eigen achtergrond liepen religie en filosofie, literatuur en cultuur, maatschappelijke betrokkenheid, wetenschap, onderwijs en techniek al vroeg naast en door elkaar. Formeel onderwijs, zelfstandig studeren, werk en praktische projecten waren daarbij nauw met elkaar verweven. Hüseyin Sen had regulier onderwijs gevolgd, terwijl ook hij thuis veel vrijheid en steun kreeg om eigen interesses te ontwikkelen. Dat was bijvoorbeeld zichtbaar in zijn belangstelling voor modelvliegtuigen, computers, laptops en technische gadgets. Tegelijk brachten zij vanuit hun familiegeschiedenis, culturele omgeving en opvoeding verschillende ervaringen mee over gezag, verantwoordelijkheid, familieverhoudingen en de manier waarop regels en normen worden uitgelegd.

Ook Martin van Beilen, student informatica, bracht een duidelijk eigen perspectief mee. Zijn academische achtergrond ging samen met een sterke belangstelling voor alternatieve muziek en cultuur. Laura kwam vanuit andere delen van dezelfde bredere culturele omgeving, met meer nadruk op literatuur, performance, beeldende kunst en de netwerken daaromheen. Hun achtergronden overlapten dus maar gedeeltelijk, maar er waren voldoende gemeenschappelijke referenties om snel aansluiting te vinden. Juist de verschillen binnen dat gedeelde culturele terrein boden veel aanleiding voor verdere gesprekken over kunst, subcultuur, seksualiteit, maatschappelijke normen en individuele vrijheid.

Uit zulke verschillen ontstonden lange en soms stevige discussies over familie, normen en waarden, nature versus nurture, de positie van mannen en vrouwen, homoseksualiteit en intersekse, en de vraag in hoeverre menselijk gedrag als natuurlijk, aangeleerd of cultureel bepaald kan worden gezien. Ook opvoeding en recht kwamen regelmatig terug: verschillen tussen straffen en aanmoedigen, hoe landen en culturen met gezag omgaan, historische verschillen tussen christelijke en islamitische rechtspraktijken, en de bredere religieuze en politieke geschiedenis waarin zulke opvattingen waren ontstaan, waaronder de kruistochten. Zulke gesprekken maakten duidelijk dat vragen over vrijheid, verantwoordelijkheid en zeggenschap veel verder reikten dan techniek en steeds opnieuw anders konden uitpakken afhankelijk van historische, culturele en persoonlijke context.

Bij technologie werd dit bijzonder concreet wanneer kennis actief werd afgesloten, bijvoorbeeld door propriëtaire software en hardware, gesloten bestandsformaten, technische beperkingen, intellectuele-eigendomsclaims of onderdelen die uitsluitend als ondoorzichtige binaire component werden geleverd. Een gebruiker kon een systeem dan wel gebruiken, terwijl begrijpen, onderzoeken, aanpassen, repareren of verder delen steeds moeilijker werd.

Daarin lag ook een belangrijk verschil tussen de vrije-softwaregedachte die in de vroege samenwerking een belangrijke plaats innam en sommige commerciële benaderingen van open source. Binnen zo'n open-sourcebenadering kon het praktisch aanvaardbaar zijn een deel van de broncode beschikbaar te stellen en tegelijkertijd andere onderdelen als proprietary binary blobs te leveren om kennis of intellectueel eigendom af te schermen. Vanuit de vrije-softwaregedachte bleef zo'n onderdeel juist buiten de vrijheid die centraal stond: wie de gebruikte software niet kan bestuderen, aanpassen en delen, houdt voor dat deel geen daadwerkelijke controle over het systeem.

Vrije software en later vrije hardware waren daarmee geen bron waaruit de bredere ideeën die aan het werk ten grondslag lagen voortkwamen. Zij waren concrete terreinen waarop reeds bestaande vragen over kennis, macht, afhankelijkheid, vrijheid en verantwoordelijkheid zeer scherp zichtbaar werden en waarop mensen hun opvattingen met elkaar konden toetsen en bespreken.

Haarlem-Overveen: verschillende lijnen komen samen

Eind jaren negentig ontstond rond de afdeling Luchtvaarttechniek van Hogeschool Haarlem een ongebruikelijke praktische omgeving. Het was een schoolomgeving met kantoren, werkplaatsen, laboratoria, opslagruimten, simulatorprojecten, technische collecties en mensen die zich tussen afdelingen bewogen. De werkplaats en studentenvereniging Sipke Wynia bevonden zich bij een zijingang helemaal linksachter in het gebouw, direct naast de Sipke Wynia-bar en dicht bij de vliegtuigcollectie.

Die kant van het gebouw keek uit op de spoorlijn tussen Zandvoort en Haarlem, het terrein van het voormalige Marinehospitaal en een parkeerplaats. Het pad langs het spoor werd door studenten, medewerkers, docenten, buurtbewoners en bezoekers gebruikt als praktische afsnijroute tussen het station, de school, nabijgelegen straten en de omliggende wijken. Vanaf dezelfde zijingang lag het aangrenzende HEAO-gebouw direct in de buurt. In de praktijk maakte dit het gebied rond de werkplaats en vliegtuigcollectie veel opener dan een normale gang met lokalen of kantoren.

Het onderzoeks- en ontwikkelingswerk werd ondersteund door uitgebreide laboratoria, werkplaatsen, technische collecties en gespecialiseerde medewerkers. Voor materiaalonderzoek en experimentele ontwikkeling waren onder meer een grote industriële composietenautoclaaf en een geïnstrumenteerde valtoren beschikbaar. Een omvangrijke windtunnel maakte het mogelijk aerodynamische modellen en theoretische berekeningen experimenteel te toetsen. Deze installaties maakten deel uit van een veel bredere onderzoeksinfrastructuur, waarin ook de vliegtuigcollectie een plaats had.

De mechanische werkplaatsen beschikten over onder meer draaibanken, grote CNC-freesmachines met automatische gereedschapswisselaars en hydraulische machines voor plaatbewerking. Daarnaast waren er gespecialiseerde voorzieningen voor elektronicaontwikkeling, waaronder een laboratorium waar printplaten konden worden belicht, ontwikkeld, geëtst, geboord en geassembleerd. Apparatuur voor SMD-assemblage, reflow-solderen en het wikkelen van spoelen maakte daar eveneens deel van uit, evenals meet- en analyseapparatuur zoals oscilloscopen, functiegeneratoren, frequentieanalysatoren en microscopen.

De combinatie van theoretische kennis, gespecialiseerde medewerkers en technische voorzieningen maakte het mogelijk onderzoeksopstellingen te ontwerpen, onderdelen en prototypes te vervaardigen, metingen uit te voeren en de resultaten opnieuw in het ontwerp te verwerken. De omvang en inrichting van deze infrastructuur weerspiegelden daarmee het onderzoeks- en ontwikkelingswerk dat binnen de hogeschool plaatsvond.

Een voorbeeld van de samenhang tussen onderwijs, onderzoek en technische ontwikkeling was de ontwikkeling van een elektronisch toetssysteem binnen Hogeschool Haarlem. Het uitgangspunt was niet om bestaande schriftelijke toetsen te automatiseren, maar om nieuwe mogelijkheden voor tussentijdse toetsing en ondersteuning van het leerproces te onderzoeken. Hoe konden studenten vaker en sneller worden getoetst? Hoe kon de verwerking van resultaten worden geautomatiseerd zodat een docent de materie direct kon bijsturen? En welke invloed kon het gebruik van zo'n systeem hebben op het onderwijs en de voortgang van studenten? Voor de ontwikkeling werden binnen de hogeschool eigen medewerkers ingezet.

Laura was als medewerker van Hogeschool Haarlem betrokken bij onderzoek en ontwikkeling in meerdere laboratoria. Een van haar werkzaamheden was het opnieuw ontwerpen en opbouwen van het elektronische toetssysteem. Dat omvatte het ontwerp van nieuwe studententerminals met geïntegreerd toetsenbord en display, de benodigde hardware-interfaces en de software op de computer van de docent. De afzonderlijke onderdelen moesten binnen één samenhangende systeemarchitectuur functioneren. Daarnaast werkte zij aan meet- en testapparatuur, educatieve hardware en herbruikbare software voor andere onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten.

Omdat het werk plaatsvond naast zichtbare looproutes binnen de school, gedeelde ruimten, de bar, de vliegtuigcollectie en de zijingang, bleef technisch werk niet verborgen achter een eindproduct. Mensen konden terminals, cockpitonderdelen, testapparatuur, tekeningen, kabels, gereedschap en half afgemaakte oplossingen zien. Die zichtbaarheid gaf mensen een reden om stil te staan, te kijken en te vragen wat iets was, waarom het werkte, waarom het niet werkte of hoe het gerepareerd kon worden.

In de eerste weken ontstonden gesprekken met mensen die belangrijk zouden worden voor de verdere ontwikkeling van het werk. Hüseyin, toen student Luchtvaarttechnologie, raakte vroeg betrokken. Hij groeide op met sterke steun vanuit zijn ouders en een gemeenschap in Almelo en werd actief in gemeenschapswerk in Haarlem. Religie, cultuur, geschiedenis en wetenschap hadden eveneens zijn belangstelling; reizen, bibliotheekbezoek en eigen studie, onder meer rond Turkije en Iran, verdiepten die verder.

Die achtergrond kreeg betekenis in gesprekken en discussies rond de werkplaats en het onderzoeks- en ontwikkelingswerk, onder meer over onderwijs, geloof, geschiedenis, samenleving, verantwoordelijkheid, kennis en de manier waarop verschillende culturen en instituties daarmee omgaan. Samen met de andere uiteenlopende achtergronden die daar samenkwamen droeg dat bij aan de verdere verdieping van de gezamenlijke vragen en ideeën.

Piet de Wit, ingenieur met een Hoogovens-achtergrond en als vrijwilliger met een vergoeding betrokken bij de simulator en werkplaats, werkte samen met Olav van Bockel, medewerker van Hogeschool Haarlem, voormalig piloot, flight test engineer en curator van de vliegtuigcollectie, aan het F.28-simulatorproject. Zij hadden hulp nodig bij de computer- en automatiseringskant. Piet zou daarnaast belangrijk worden voor de praktische ruimte en voor het denken over een zelfstandiger organisatorische en juridische basis voor het werk.

Het F.28-simulatorproject omvatte uiteenlopende onderzoeks- en ontwikkelingsvraagstukken. Naast de koppeling van de bestaande cockpitapparatuur aan computersystemen ging het onder meer om de ontwikkeling van hardware-interfaces, besturingssoftware, visualisatiesystemen en modellen voor het simuleren van vluchtgedrag. De verschillende onderdelen vereisten kennis uit onder meer informatica, elektronica, optica, mechanica en luchtvaarttechnologie.

Onder leiding van Piet de Wit werden voor de visuele weergave verschillende systemen ontwikkeld, getest en vergeleken met oplossingen die bij het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) en de Antonie Fokkerschool werden gebruikt. Binnen Hogeschool Haarlem werden daarvoor onder meer grote halfdoorlatende en parabolische spiegels ontworpen en vervaardigd. De ontwikkeling van deze optische constructies vormde onderdeel van het onderzoeken en realiseren van een geschikte weergave van de gesimuleerde buitenwereld vanuit de cockpit.

Ook Robert Heuveling, student luchtvaarttechnologie, raakte nauw betrokken bij de gezamenlijke werkzaamheden en de verdere ontwikkeling van het gezamenlijke werk. Hij bracht een sociale achtergrond mee die niet uit de technische projecten voortkwam. Robert kende Jolanda Smit, groepsleerkracht in het basisonderwijs, al vanaf zijn jeugd. Beiden hadden een sterke band met de hechte gemeenschapsvorming in Friesland, waarin verenigingen, onderwijs, praktische onderlinge hulp en betrokkenheid bij de omgeving dicht bij elkaar lagen.

Jolanda had na haar pabo-opleiding tijdens deze periode zelf ervaring in het ZML-onderwijs. Naast haar dagelijkse werk hield zij zich ook bezig met praktische zaken rond de leef- en leeromgeving van de kinderen, waaronder plannen en fondsenwerving rond de inrichting van scholen. Haar ervaringen met kinderen, onderwijs en ondersteuning brachten andere perspectieven in de gesprekken en gezamenlijke activiteiten. Later was zij ook als vrijwilliger betrokken bij Stichting Witte Tulp. De gemeenschapsgerichte betrokkenheid die Robert en Jolanda uit Friesland kenden, bleef ook na hun latere terugkeer naar Friesland herkenbaar in hun lokale activiteiten.

De betekenis van Overveen ging daardoor verder dan de afzonderlijke technische projecten. Rond het zichtbare werk kregen verschillende reeds bestaande ervaringen en manieren van werken een gezamenlijke praktische omgeving. Mensen konden binnenlopen, vragen stellen, zelf iets proberen, kennis delen en vanuit verschillende achtergronden aan hetzelfde concrete probleem werken. Daarmee kregen belangrijke kenmerken van het later expliciet beschreven deelbare werkmodel een herkenbare gezamenlijke vorm vóór de oprichting in 2002.

De vliegtuigcollectie zelf was een belangrijk aantrekkingspunt, vooral tijdens open dagen en speciale evenementen. De collectie bevatte vliegtuigmateriaal met verhalen eraan verbonden, zoals de Fokker Spin die verbonden was met de vroege vlucht over Haarlem en een Sikorsky-helikopter die verbonden was met Olavs eigen ervaring als flight test engineer. Dit waren geen abstracte leermiddelen. Het waren fysieke objecten met geschiedenis, technische vraagstukken en menselijke verhalen, en zij maakten het omliggende technische werk toegankelijker.

Mensen kwamen binnen via gewone routes. Studenten van de naburige HEAO, studenten van andere afdelingen, technici, docenten, klasgenoten, bezoekers en mensen die al iemand daar kenden vonden hun weg naar de ruimte. Buurtkinderen kwamen in een zichtbare school- en werkplaatssfeer waar volwassenen aanwezig waren, deuren openstonden en vliegtuigonderdelen, gereedschap en uitleg de plek levendig maakten. Ze stelden vragen, keken wat er gebeurde en maakten soms eenvoudige tekeningen van de ruimte en de mensen die ze daar ontmoetten, die zij teruggaven als kleine tekenen van enthousiasme en waardering.

Wat ertoe deed was niet alleen de machines of het vliegtuigmateriaal, maar de mogelijkheid om verschillende vormen van kennis in een gedeelde omgeving bij elkaar te brengen. Iemand kon wijzen naar een cockpitonderdeel, een terminal, een kabel, een stuk code of een kapot apparaat en uitleggen wat het deed. Een ander bracht ervaring uit onderwijs, gemeenschap, cultuur of een ander vakgebied mee. Daardoor werden techniek, educatie, ontmoeting, discussie en kennisdeling niet afzonderlijke activiteiten maar delen van dezelfde dagelijkse omgeving.

Overveen werd zo een van de eerste omgevingen waarin verschillende lijnen samenkwamen en waarin de praktische werkwijze een herkenbare, gezamenlijk gedragen vorm kreeg.

Later kwam naast de simulatorruimte, tegenover de werkomgeving waarin veel van deze praktijk zich had ontwikkeld, een eigen ruimte beschikbaar. Piet de Wit speelde een belangrijke rol bij het verkrijgen daarvan. Na gesprekken met het afdelingshoofd en de schoolleiding kon een van de beschikbare ruimten voor het project worden gebruikt. De ruimte kreeg eigen slotcilinders, zodat de mensen die voor het project toegang kregen daarmee niet automatisch toegang hadden tot klaslokalen, laboratoria, docentenkamers en andere delen van de school.

De ruimte werd met eigen inzet praktisch ingericht en daarna dagelijks opengehouden door medewerkers, studenten en vrijwilligers, onder wie Piet de Wit, Laura, Robert, Martin, Vincent en Cedric. Daardoor ontstond niet alleen een ruimte voor één gepland technisch project, maar een plek waar mensen gedurende de dag konden binnenlopen, ergens aan konden werken, een vraag konden stellen of betrokken konden raken bij het werk van iemand anders.

Er kwamen studenten uit verschillende opleidingen langs, waaronder Informatica en Elektronica, beide ondergebracht bij de afdeling Elektrotechniek, Scheepsbouwkunde, Werktuigbouwkunde en Luchtvaarttechnologie, maar ook studenten van de HEAO. Daarnaast kwamen buurtbewoners, vrienden, familie en kennissen binnen. Studenten gebruikten de ruimte voor opdrachten en technische projecten uit hun opleiding wanneer zij liever hier werkten dan thuis of in een open practicumlokaal. Daarnaast werkten mensen er aan eigen, zelfbedachte projecten vanuit persoonlijke interesse of hobby, en aan reparaties en praktische technische problemen die zij zelf meebrachten.

Er werd onder meer gewerkt aan computers, zelfbouwluidsprekers, huishoudelijke apparatuur en eigen constructies, waaronder een zelfgebouwde draagbare computer opgebouwd uit een attachékoffer, moederbord, plat scherm en voeding. Ook ongebruikelijke projecten konden binnenkomen, zoals de restauratie van de grote transport- en podiumbakfiets van de Bakfietsband.

Juist die dagelijkse menging van mensen, vakgebieden en soorten werk maakte zichtbaar dat de praktijk veel breder was dan één opleiding, één simulatorproject of één technisch specialisme. Kennis kwam uit verschillende richtingen binnen en werd doorgegeven in de context van echt werk. De combinatie van zichtbaar praktisch werk, vrije inloop, zelf proberen, uitleg en kennis uitwisselen kreeg daarmee een vorm die ook buiten de oorspronkelijke projectruimte kon bestaan.

De eerste fysieke uitvoering van dit later beschreven deelbare werkmodel bestond daarmee al vóór de formele oprichting in 2002.

De behoefte aan institutionele zelfstandigheid

De praktijk in Overveen liet niet voor het eerst zien dat kennis, verantwoordelijkheid of gemeenschap belangrijk waren. Zij maakte wel zeer concreet wat er mogelijk werd wanneer mensen met verschillende achtergronden ruimte kregen om samen te werken en kennis zichtbaar en toegankelijk te maken. Een student die zijn motivatie kwijt was kon opnieuw geïnteresseerd raken door mee te helpen aan een echt probleem. Een kind dat alleen kwam kijken kon vertrekken met een tekening of een nieuwe vraag. Iemand uit een ander vakgebied kon een moeilijk begrip begrijpen doordat het via een cockpit, schakeling, meting of kapot onderdeel werd uitgelegd.

Tegelijk werd duidelijk hoe kwetsbaar zo'n omgeving was wanneer zij volledig afhankelijk bleef van ruimte, middelen en toestemming van een andere instelling. Piet de Wit behoorde tot de mensen die sterk benadrukten dat een blijvende eigen organisatorische en juridische identiteit nodig was. Ook Robert en Adriaan Putter, medewerker van Hogeschool Haarlem, moedigden samen met anderen aan om voor het bestaande en groeiende werk een zelfstandiger vorm te zoeken.

De vraag werd daarmee niet alleen praktisch maar ook organisatorisch. Een project kon verdwijnen wanneer een instelling andere prioriteiten kreeg. Apparatuur, documentatie, ontwerpen en opgebouwde relaties konden verspreid raken. Een zelfstandige organisatie kon zelf overeenkomsten aangaan, middelen beheren, fondsen of subsidies aanvragen, verantwoordelijkheid dragen en continuïteit bieden aan werk dat niet vanzelf binnen één bestaande instelling paste.

Binnen de bestaande samenwerking kwamen verschillende opvattingen samen over kennis, vrijheid, verantwoordelijkheid en de verhouding tussen individu en organisatie. Dat leidde soms tot stevige discussies over vrije software en de toen populair wordende commerciële framing van “open source”, maar ook over onderwijs, geloof, cultuur, geschiedenis, gemeenschap en maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Vrije software werd daarbij een bijzonder concreet terrein waarop zulke bredere vragen konden worden getoetst. De discussie ging niet alleen over licenties of broncode, maar over daadwerkelijke zeggenschap: wat betekent vrijheid wanneer essentiële onderdelen gesloten blijven, toegang afhankelijk is van een andere organisatie of iemand formeel iets mag gebruiken maar in de praktijk nauwelijks zelfstandig verder kan? Zulke discussies scherpten bestaande opvattingen aan en hielpen om vragen rond kennisdeling, samenwerking, afhankelijkheid en zelfstandigheid steeds preciezer te formuleren.

Een veranderende onderwijsomgeving en de behoefte aan continuïteit

Technische opleidingen konden destijds sterk verschillen tussen hogescholen, ook wanneer de opleidingsnamen vergelijkbaar waren. Bij Hogeschool Haarlem kregen onder meer wiskunde, theoretische analyse, systeemarchitectuur, formele methoden, onderzoek en experimentele ontwikkeling veel aandacht. Binnen de organisatorische afdeling Elektrotechniek waren verschillende opleidingen ondergebracht, waaronder Informatica, Elektronica en Datacommunicatie, met eigen vakgebieden en verdere specialisaties.

Studenten kozen mede op basis van deze inhoudelijke verschillen voor een bepaalde hogeschool. Hogeschool Haarlem trok daardoor ook studenten van buiten de regio en uit het buitenland. Naast reguliere vierjarige opleidingen bestonden verkorte routes voor studenten met een passende vooropleiding, mogelijkheden tot verdere verdieping en gecombineerde studietrajecten met verschillende hogescholen en universiteiten in Nederland, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Spanje. Ook waren er internationale uitwisselingen waarin een student voor een kortere of langere periode naar Nederland kwam om binnen Hogeschool Haarlem een deel van de studie te doen of een student aan de Hogeschool Haarlem naar het buitenland ging om een deel van de studie aldaar te doen.

Rond de verzelfstandiging in 2002 veranderde ook de onderwijsomgeving waarin een belangrijk deel van het vroege onderzoeks- en ontwikkelingswerk plaatsvond. De overgang van Hogeschool Haarlem naar InHolland ging gepaard met een reorganisatie die zich in verschillende fasen voltrok. Voor de mensen die bij het oorspronkelijke onderzoeks- en ontwikkelingswerk betrokken waren, voelde die verandering duidelijk bedrijfsmatiger en commerciëler dan de academische cultuur die zij bij Hogeschool Haarlem gewend waren.

Bij de vorming van InHolland werden instellingen met uiteenlopende onderwijsprofielen, specialisaties en onderwijsculturen samengebracht. De reorganisatie ging gepaard met de invoering van een gemeenschappelijk competentiegericht onderwijsconcept, een major-minorstructuur en het verder uniformeren van opleidingen op verschillende locaties. Daarmee veranderde ook de ruimte voor de eigen onderwijsprogramma's, theoretische verdieping en werkwijzen die de oorspronkelijke instellingen hadden ontwikkeld.

Bij Hogeschool Haarlem waren historie, vakkennis, langdurige samenwerking, onderzoek, technische voorzieningen en de resultaten van eerder werk zichtbaar onderdeel van de omgeving. In de nieuwe organisatie kwam meer nadruk te liggen op efficiënt inzetbare capaciteit, locatieplanning en meetbare aantallen onderwijs- en studieplekken. Docenten en opleidingen konden over verschillende vestigingen worden verdeeld wanneer dat organisatorisch efficiënter was. Daarmee werden ook lang bestaande teams en collegiale samenwerkingen uit elkaar getrokken; mensen die jarenlang direct met elkaar hadden gewerkt konden vervolgens tientallen kilometers van elkaar verwijderd op verschillende locaties terechtkomen.

Ook in het gebruik van gebouwen werd die andere manier van waarderen zichtbaar. Een laboratorium, onderzoeksruimte, vliegtuigcollectie of multifunctionele ruimte voor technisch en sociaal leren nam relatief veel fysieke ruimte in zonder dat de waarde ervan eenvoudig als een aantal individuele zit- of studieplaatsen kon worden uitgedrukt. Ruimte rond de simulatoromgeving werd verbouwd om plaats te maken voor rijen afzonderlijke studieplekken, met toegang via codesloten en gebruik op basis van gereserveerde tijdsloten.

Elders kwam nieuwbouw waarin onder meer horeca- en sportvoorzieningen werden ondergebracht die afzonderlijk commercieel konden worden geëxploiteerd. Daarmee konden vierkante meters steeds directer worden gekoppeld aan meetbare bezetting, afzonderlijk gebruik of exploitatie, terwijl de waarde van laboratoria, collecties, onderzoeksruimte en multifunctionele ontmoetings- en werkruimten veel moeilijker in zulke maatstaven was uit te drukken.

Algemeen toegankelijke computerlokalen met lange werktafels, ruimte voor apparatuur, boeken en samenwerking maakten plaats voor individueler ingerichte computer- en studieplekken met tussenschotten en beperkte ruimte rondom de gebruiker. Toegang tot gebouwen en voorzieningen werd sterker gereguleerd met passen, poortjes, codesloten en cameratoezicht, terwijl functies van baliepersoneel en conciërges veranderden of verdwenen.

Ook historische kennis en technische infrastructuur bleken niet vanzelfsprekend blijvend. Bij het ontruimen van opslag- en kelderruimten werden grote hoeveelheden oude verslagen, onderzoeksrapporten, technische documentatie, lesmateriaal en handleidingen afgevoerd. Laboratoria en andere gespecialiseerde ruimten werden afgestoten of kregen een andere functie. Ruimte waarin eerder kon worden onderzocht, geëxperimenteerd, gebouwd, gemeten en gezamenlijk aan technische problemen gewerkt, werd rond de simulatoromgeving deels omgebouwd tot studieruimte met tafels en afzonderlijke werkplekken voor mensen die daar met boeken, schriften of een laptop zelfstandig konden studeren.

Ook binnen de bestaande meerjarige opleidingen veranderden de inhoud en de manier van onderwijs geven ingrijpend. De nadruk verschoof van het leren van een discipline met een brede theoretische basis, wiskundige verdieping, analyseren, ontwerpen en onderzoek naar gestandaardiseerde curricula rond beroepsgerichte competenties en praktische vaardigheden. Tegelijkertijd kwamen er minder tijd, mensen en voorzieningen beschikbaar. Het aantal contacturen nam af, gespecialiseerde kennis en ervaring verdwenen met het vertrek van medewerkers en de mogelijkheden om gebruik te maken van laboratoria, onderzoeksvoorzieningen en langdurige ontwikkelingsprojecten werden sterk beperkt. Daarmee veranderde ook de rol van docenten. Waar zij eerder naast studenten aan onderzoek en ontwikkeling konden werken en vanuit hun eigen vakgebied diepgaande kennis overdroegen, kwam meer nadruk te liggen op het begeleiden van studenten binnen een vooraf vastgesteld onderwijsprogramma. Voor een deel van de betrokken docenten was die verandering aanleiding om te vertrekken.

Daarnaast veranderde het onderwijsaanbod. Naast de reguliere hbo-opleidingen verschenen veel kortere cursussen en certificaatgerichte trajecten, soms van slechts enkele maanden. Deze richtten zich bijvoorbeeld op het leren gebruiken van een specifiek softwarepakket, zoals Photoshop of Dreamweaver, of het beheren van een bestaand computersysteem, zoals Microsoft Windows NT. Daarmee konden deelnemers een afgebakende beroepsvaardigheid leren en daarvoor een certificaat behalen. Deze trajecten kwamen naast de bestaande opleidingen te staan. De veranderingen in de reguliere opleidingen gingen ondertussen verder dan deze uitbreiding van het aanbod.

De veranderingen maakten zichtbaar dat vrijheid van software, ontwerpen en documentatie slechts een deel van het probleem rond continuïteit kon afdekken. Een organisatie behield immers zeggenschap over ruimte, toegang, infrastructuur, mensen, samenwerking en de voorwaarden waaronder onderzoek, leren en gezamenlijk werk konden worden voortgezet.

De verdere veranderingen bevestigden het belang van de in 2002 verkregen zelfstandige juridische en organisatorische basis. Een omgeving kon jarenlang ruimte bieden aan onderzoek, kennis, technische infrastructuur en menselijke samenwerking, terwijl een nieuwe organisatorische koers dezelfde voorzieningen vanuit geheel andere maatstaven kon beoordelen. De vraag verschoof daardoor naar hoe projecten, werkvormen en samenwerkingsmogelijkheden voldoende zelfstandig konden worden georganiseerd om niet volledig afhankelijk te blijven van de koers van één andere instelling. In november 2005 bevestigden de Inspectie van het Onderwijs en de Auditdienst OCW in hun onderzoek naar klachten en verbetermaatregelen bij InHolland de problemen rond de reorganisatie en onderwijsvernieuwingen die wij tijdens deze overgang hadden ervaren en bekritiseerd.

De naam IRADIS

Ook de naam kostte tijd. Een vroeg voorstel was IRDI, een recursief acroniem voor IRDI means IRDI Research and Development Institute. Het paste bij de hackertraditie, maar was moeilijk uit te spreken, te onthouden en uit te leggen in verschillende taalcontexten.

Na verschillende alternatieven bleef IRADIS over. De toegevoegde A maakte de naam beter uitspreekbaar, en de S kwam uiteindelijk te staan voor Shared knowledge.

De naam kreeg twee verwante betekenissen. De recursieve versie is IRADIS Research And Development Institute for Shared knowledge. De officiële betekenis is International Research And Development Institute for Shared knowledge. Beide verwijzen naar hetzelfde uitgangspunt dat onderzoek, ontwikkeling en praktische kennis gedeeld, hergebruikt en verder bruikbaar moeten kunnen worden gemaakt.

Projecten vóór de formele oprichting

Vóór de formele oprichting werd al gewerkt aan educatieve hulpmiddelen, hardware-interfaces, maatwerk-elektronica, communicatiesoftware en kleine ontwikkelbordconcepten die mensen zelf konden solderen en programmeren. Een deel van dat werk lag dicht bij wat nu maker-educatie, vrije hardware of embedded development zou worden genoemd.

Het simulatorwerk vormde een van de zichtbare technische projecten in deze periode. De F.28-simulator gebruikte een echte cockpit uit een vliegtuig dat in normale dienst had gevlogen. De computer- en interfacekant bracht oude hardware, maatwerk-elektronica, MS-DOS- en Windows-systemen, netwerken, real-time besturing, sensoruitlezing, indicatorbesturing en visualisatie samen.

De software rond dat werk hergebruikte eerdere low-level code uit demoscene- en systeemprogrammeerpraktijk. Het ging onder meer om Borland Pascal, flat 32-bit access, pre-emptive multitasking, geluids- en muziekroutines, tekenen in hoge resolutie, IPX/SPX- en UDP/IP-netwerken, en communicatie met secundaire computers die de cockpitinterface afhandelden via in eigen huis ontwikkelde elektronica.

FSLink en het misverstand rond Simulated Dynamics

Een stuk software uit deze periode was FSLink. Het draaide naast Microsoft Flight Simulator 98 en wisselde gegevens uit met het simulatorproces, zodat externe hardware en software konden reageren op de gesimuleerde vliegtuigstatus. Het was verbonden met het F.28-cockpitwerk en later met andere simulatorgerelateerde projecten.

Simulated Dynamics was een ongeregistreerde werknaam of idee rond de eerste softwareversie en de presentatie van dat werk. Een exemplaar van FSLink werd verkocht aan Hogeschool Haarlem, en een ander exemplaar aan Gert Heijnis. Dat was een belangrijke technische en persoonlijke mijlpaal.

FSLink maakte achteraf ook een van de vroege spanningen concreet. De software liet zien wat technisch gebouwd kon worden, maar het gesloten karakter paste niet volledig bij reeds bestaande uitgangspunten over kennisvrijheid en zeggenschap. De discussie over vrije software, open source, delen en praktische bruikbaarheid kreeg daarmee een heel concreet technisch voorbeeld waarop verschillende opvattingen konden worden getoetst.

Vroege locaties en het deelbare werkmodel

In Overveen kreeg de werkwijze al vóór de formele oprichting een zelfstandiger herkenbare vorm. Ook de daaropvolgende locatie aan de Koningsteinstraat was tijdens het notariële formaliseringstraject in 2002 al in gebruik.

Deze plekken werden in die tijd met IRADIS verbonden als locaties waar bestaande uitgangspunten en een zich ontwikkelende gezamenlijke werkwijze praktisch vorm kregen: kennis delen, samen leren en werken, technische mogelijkheden zichtbaar maken en verbinding zoeken met buurtbewoners, organisaties en bezoekers. Onderzoeks-, ontwikkelings- en organisatorische werkzaamheden vonden daarnaast ook in andere omgevingen plaats.

De Koningsteinstraat bracht daarbij opnieuw een andere maatschappelijke omgeving binnen. Wereldgebeurtenissen en maatschappelijke spanningen, waaronder de periode rond de aanslagen van 11 september 2001 en de reacties daarop, waren ook in buurten, religieuze gemeenschappen en persoonlijke contacten merkbaar. Gesprekken over religie, identiteit, kennis, vrijheid, geweld, verantwoordelijkheid en samenleven waren daardoor geen uitsluitend theoretische onderwerpen maar kregen een directe maatschappelijke context.

De eerste uitvoering in Overveen had een eigen uitvoerder. Voor de uitvoering aan de Koningsteinstraat was de Stichting Turks Islamitisch Centrum de verantwoordelijke rechtspersoon. Het deelbare werkmodel kreeg daarmee op verschillende locaties en onder verantwoordelijkheid van verschillende uitvoerders vorm.

Vanaf 2002 kwam daar een uitvoering bij waarvoor het inmiddels zelfstandig georganiseerde instituut zelf verantwoordelijk was: de locatie aan de Tugelastraat. Deze uitvoering bestaat nog steeds en vormt tegenwoordig de langst bestaande huidige locatie waar ASK-Solutions het deelbare werkmodel uitvoert.

De oprichting van de IRADIS Foundation

De juridische en organisatorische verzelfstandiging kreeg in 2002 vorm met de oprichting van de IRADIS Foundation als Nederlandse stichting. Hieraan droegen Piet de Wit, Hüseyin Sen, Laura Boutilier, Robert Heuveling, Jolanda Smit, Martin van Beilen en Yunus Soykan bij. Er liepen toen al technische projecten, sociaal en educatief werk, mentoring, onderwijs, educatieve ondersteuning, denktankwerk, fondsenwerving en gemeenschapsactiviteiten. Dat werk vond plaats in en rond schoolomgevingen, buurtsettings, gemeenschapsgebouwen, kerken, moskeeën, lokale organisaties, technische projectruimten en de eerste fysieke uitvoeringen van het praktische werkmodel.

De nieuwe rechtspersoon kon voortaan zelf projecten dragen, samenwerkingen aangaan, middelen beheren en verantwoordelijkheid nemen, zonder daarvoor uitsluitend afhankelijk te blijven van de instellingen en omgevingen waar het werk plaatsvond.

Bij de voorbereiding van het eerste bestuur veranderde de voorgenomen samenstelling. Yunus, financieel controller W&R, was via Hüseyins maatschappelijke netwerk bij de voorbereiding van de verzelfstandiging betrokken en was aanvankelijk voorzien voor het eerste bestuur. Vóór het verlijden van de akte trok hij zich uit die positie terug en werd Robert in zijn plaats voor het eerste bestuur aangewezen. Dat verandert niets aan Yunus’ eerdere bijdrage aan de totstandkoming van de stichting.

De notariële oprichtingsakte noemt drie comparanten. Aan het slot verklaren zij dat diezelfde drie personen voor het eerst als bestuurders worden benoemd. De akte bevat geen afzonderlijke opsomming van alle mensen die aan de verzelfstandiging bijdroegen. De voorbereiding en totstandkoming van de zelfstandige stichting omvatten dus meer dan de personen die bij het verlijden van de akte verschenen.

Voor de oprichting was veel meer voorbereid dan een globaal idee. Er was een uitgewerkte statutenopzet opgesteld met onder meer de doelstelling, samenstelling en stemrechten van het bestuur, vergaderingen en besluitvorming, jaarstukken, werknemers, vastgoed, ontslag van bestuurders en verwijzingen naar relevante bepalingen uit het Burgerlijk Wetboek. In gesprekken met het notariskantoor werd daarnaast gevraagd welke concrete werkzaamheden op dat moment al werden uitgevoerd. Daarop werden de lopende technische, educatieve, sociale en maatschappelijke activiteiten en projecten beschreven.

De statuten die vervolgens terugkwamen waren door een notarieel medewerker herschreven naar het model dat het kantoor voor correcte stichtingsstatuten hanteerde. Daarbij waren niet alleen juridische bepalingen anders geformuleerd; ook de doelstelling was vervangen door een omschrijving die de concrete activiteiten die tijdens de gesprekken waren genoemd tot doel van de stichting maakte en daar een door het notariskantoor zelf bedacht verdienmodel aan koppelde, met formuleringen rond bouwen, verkopen, aankopen, leveren en ondersteunen.

Begrippen waarmee de missie oorspronkelijk was beschreven, zoals gedeelde kennis, vrije software en vrije hardware, kwamen daarin niet op dezelfde manier terug. Dat leidde tot een inhoudelijke discussie over wat als statutaire doelstelling kon worden erkend. Vrije software werd door het notariskantoor niet als een zelfstandig concept aanvaard, terwijl bij het voorbereiden van de statuten juist doelbewust vrije software was bedoeld en niet simpelweg software, gratis software of een technische activiteit rond software.

Ook andere delen van de aangeleverde doelstelling werden als te abstract beschouwd. Het uitgangspunt van het kantoor was dat zulke formuleringen moesten worden vertaald naar herkenbare concrete activiteiten: wat bouwt, levert, organiseert of ondersteunt de stichting?

Een van de concrete projecten die op dat moment al liep was de Cosmicus A340 simulator met Stichting Cosmicus in Amsterdam. De relatie met Cosmicus was via Hüseyin tot stand gekomen. Hüseyin en Yunus regelden samen de subsidie vanuit het toenmalige Nederlandse Ministerie van Onderwijs waarmee het project kon worden uitgevoerd.

Het project combineerde kindereducatie, sociaal werk, vluchtsimulatie, vrije software, vrije hardware en praktisch technisch leren. Voor de simulator werd het eerdere interfacewerk rond de F.28-simulator voortgezet: BFX werd doorontwikkeld tot OpenBus. Daarnaast werden onder meer A340GC, libGC en RDDP ontwikkeld voor cockpitweergave, herbruikbare softwarefuncties en gegevensuitwisseling.

Juist omdat Cosmicus een concreet, lopend en juridisch gemakkelijk herkenbaar project was, kreeg het een veel grotere plaats in de eerste statuten dan de bredere missie waarvan het slechts één uitvoering was. De statutaire doelomschrijving kwam daardoor sterk te liggen op het ontwikkelen, bouwen of aankopen van simulatoren, simulatiesoftware en -hardware, mathematische modellen en het ondersteunen van scholen, universiteiten en stichtingen bij dergelijk werk.

Ook de naam liep tegen dezelfde manier van verwerken aan. De gekozen naam was IRADIS Foundation, waarbij IRADIS niet als gewone eigennaam was bedoeld maar als acroniem met een eigen betekenis. In de formele verwerking werd de naam echter aangepast alsof de aangeleverde schrijfwijze gecorrigeerd moest worden: Foundation werd Stichting en IRADIS werd als Iradis behandeld, alsof het om een gewone naam ging waarvan de hoofdletters niet betekenisvol waren.

Ook nadat de oprichters daarop wezen, was correctie niet vanzelfsprekend. Bij de Kamer van Koophandel ontstond opnieuw discussie over wat er verkeerd zou zijn aan Iradis wanneer dat zo in de akte stond. Uiteindelijk kon onder meer de schrijfwijze IRADIS worden hersteld, maar de volledige gekozen naam IRADIS Foundation kon niet als statutaire naam worden vastgelegd.

De gesprekken hierover gingen verder dan spelling. Ook de opvatting dat een Nederlandse stichting een Nederlandse rechtsvormaanduiding hoorde te gebruiken speelde mee, met argumenten over Nederlandse wetgeving, moedertaal en veramerikanisering.

De formele Nederlandse rechtspersoon werd daardoor geregistreerd als Stichting IRADIS, terwijl de IRADIS Foundation de door de oprichters gekozen naam en identiteit bleef. Dat verschil is belangrijk in deze geschiedenis: Stichting IRADIS is het resultaat van de formele Nederlandse verwerking van de oprichting en niet de naam waaruit de identiteit IRADIS Foundation later is voortgekomen.

2002: de IRADIS Public License

De vraag naar continuïteit beperkte zich niet tot de rechtspersoon zelf. In de eerdere praktijk was een deelbare manier van werken herkenbaar geworden die niet afhankelijk moest zijn van één organisatie, één locatie of een vaste samenstelling van mensen. Tegelijkertijd bestond al ruime ervaring met vrije software, vrije hardware en copyleft als manieren om bepaalde vrijheden rond software, ontwerpen en documentatie te beschermen.

De eerdere ervaringen met organisatorische afhankelijkheid en de veranderingen die zich tijdens de overgang van Hogeschool Haarlem naar InHolland begonnen af te tekenen, maakten zichtbaar dat copyleft een ander soort afhankelijkheid niet kon oplossen. De reorganisaties zouden zich vervolgens nog jarenlang in verschillende fasen voortzetten. Een vrije softwarelicentie kan bijvoorbeeld beschermen dat software bestudeerd, aangepast en opnieuw verspreid kan worden, maar kan niet voorkomen dat een instelling een ruimte sluit, toegang verandert, apparatuur verwijdert, mensen verspreidt, infrastructuur anders inzet of een samenwerkingsvorm beëindigt.

Daarmee ontstond een ander probleem: hoe kan niet alleen een afzonderlijk auteursrechtelijk werk, maar ook een deelbare manier van samenwerken en uitvoeren voldoende zelfstandig blijven om elders te kunnen worden voortgezet wanneer een bestaande organisatie of uitvoerder van koers verandert?

In 2002 werd daarom de IRADIS Public License 1.0 (IPL 1.0) uitgebracht. Bij de inhoudelijke ontwikkeling daarvan was Laura de belangrijkste inbrenger. De IPL probeerde bestaande kennis over vrijheid, samenwerking, copyleft, organisatorische afhankelijkheid en de praktische ervaringen met het werkmodel samen te brengen in een beschermend kader dat verder keek dan uitsluitend auteursrecht.

De IPL beschreef het in de eerdere praktijk herkenbaar geworden deelbare werkmodel en probeerde voorwaarden vast te leggen waardoor de uitgangspunten en voortzetting daarvan niet volledig afhankelijk werden van de belangen of keuzes van één latere gebruiker, operator of organisatie.

De IPL werd later verder ontwikkeld en hernoemd tot de Howard Public Licence (HPL). De uitgebreide beschrijving van de huidige HPL en de manier waarop deze wordt toegepast hoort bij de documentatie rond het model zelf. Voor deze geschiedenis is vooral van belang dat deze beschermingsgedachte al in 2002 ontstond uit de combinatie van reeds bestaande ideeën over kennisvrijheid en copyleft met concrete ervaringen waaruit bleek dat auteursrechtelijke vrijheid alleen niet voldoende bescherming biedt voor een werkmodel, samenwerking of institutionele omgeving.

Vroeg werk voor algemeen belang en gemeenschap

Vanaf het begin kregen de bestaande uitgangspunten tegelijk vorm in technisch, educatief, sociaal en gemeenschapsgericht werk. Mentoring en praktische ondersteuning konden draaien om leren, motivatie, samenwerking en persoonlijke richting, terwijl technische projecten, software, elektronica, simulatoren, gereedschap of reparatie een concrete activiteit boden waarbinnen mensen elkaar ontmoetten en kennis konden delen.

Niet ieder vastgelopen onderwerp hoefde eerst als abstract gesprek te worden benaderd. Via een andere activiteit konden aandacht, vertrouwen of motivatie weer in beweging komen. Omgekeerd waren praktische activiteiten niet alleen een middel om mensen bezig te houden: zij konden ook nieuwe vragen oproepen over zelfstandigheid, eigenaarschap, kennis en de manier waarop iemand zich tot een probleem of omgeving verhoudt.

Een deel van het werk was verbonden met buurtcommunicatie, lokale gemeenschapsnetwerken en educatieve organisaties. Een deel groeide uit gesprekken, mentoring, projectwerk en mensen die simpelweg binnenliepen. De rode draad was niet dat techniek sociaal werk veroorzaakte, maar dat verschillende vormen van kennis en activiteit samen concrete mogelijkheden boden om te leren, samen te werken, vertrouwen op te bouwen en invloed op de eigen omgeving te ervaren.

Hüseyin speelde in de eerste jaren een belangrijke rol in deze maatschappelijke en educatieve projecten. Via hem kwamen onder meer de contacten en projecten met Stichting Witte Tulp en Stichting Cosmicus bij de stichting terecht. Daarmee bracht hij niet alleen projecten binnen, maar ook zijn eigen gemeenschapsnetwerk, culturele achtergrond en ervaringen rond onderwijs en begeleiding.

Het begeleidingswerk verbonden aan Stichting Witte Tulp ontwikkelde zich als educatief en gemeenschapsgericht project waarin onder meer mentoring, cultureel zelfvertrouwen, veilig computergebruik en technische uitleg een plaats kregen. Ook anderen die bij de stichting betrokken waren, onder wie Jolanda, waren als vrijwilliger bij Witte Tulp actief.

IslamicScience sloot nauw aan bij Hüseyins in die periode steeds verder groeiende persoonlijke belangstelling voor Arabische wiskunde, wetenschapsgeschiedenis, architectuur en historische bronnen. Binnen het project konden die onderwerpen worden verbonden aan educatie, handschriften, documentatie en gestructureerd webpubliceren. Hüseyin zette deze belangstelling vervolgens steeds verder voort in zijn eigen studie en latere onderwijs en onderzoek.

Deze ontwikkeling laat ook zien dat de invloed niet in één richting liep. Projecten ontstonden uit kennis en interesses die de mensen die eraan werkten al meebrachten, maar concrete projecten en ontmoetingen konden op hun beurt nieuwe vragen, contacten en verdere persoonlijke of academische ontwikkeling mogelijk maken.

Het praktische werkmodel dat in de vroege locaties al concrete vorm had gekregen, werd later verder ontwikkeld onder de projectnaam The Owl’s Nest. Daarin komen praktisch werk, leren, samenwerking, sociale verbondenheid en kennisdeling samen binnen een model dat op verschillende plaatsen en door verschillende uitvoerders kan worden toegepast en verder ontwikkeld.

Gereedschap en techniek bieden daarin een concrete omgeving om samen te werken, ervaring en kennis door te geven, vragen te onderzoeken en mensen zelf te laten oefenen, ontdekken en leren. Het maken en repareren is daarmee zowel activiteit als middel om zelfstandigheid, begrip, samenwerking en kennisoverdracht in de praktijk vorm te geven. De latere projectnaam maakte het al bestaande project en de werkwijze herkenbaarder binnen de publieke structuur.

Van IRADIS naar herkenbare publieke namen

In de eerste jaren werd veel verschillend werk onder de naam IRADIS gepresenteerd. Projecten die als afzonderlijk resultaat moesten kunnen worden ontwikkeld, opgeleverd, gebruikt of doorgegeven kregen een eigennaam. Zonder zo'n naam zouden software, hardware, protocollen en andere opleverbare projecten niet eenduidig van elkaar en van de organisatie zelf te onderscheiden zijn geweest. Daarom kregen opleverbare projecten namen als BackPage, Synergos, BFX, OpenBus en A340GC.

Bij meer uitvoeringsgerichte projecten lag dat anders. Projecten die in samenwerking met bijvoorbeeld Stichting Cosmicus en Stichting Witte Tulp werden uitgevoerd hadden wel een eigen doel, context en uitvoering, maar kregen destijds niet altijd een afzonderlijke publieke projectnaam. Ook het praktische project rond locaties, leren, reparatie en kennisdeling bleef lange tijd onder de bredere naam IRADIS zichtbaar.

In de periode na The Italian Situation werd duidelijker dat ook zulke uitvoeringsgerichte projecten een herkenbare eigen naam nodig hadden. Daarmee konden de rechtspersoon, de publieke identiteit van de organisatie en afzonderlijke projecten ook voor mensen buiten de organisatie duidelijker van elkaar worden onderscheiden.

De rechtspersoon bleef dezelfde. ASK-Solutions werd de herkenbare publieke organisatienaam. Het al veel langer bestaande praktische project rond het deelbare werkmodel kreeg later de naam The Owl’s Nest.

Historische projecten die bijvoorbeeld in samenwerking met Stichting Cosmicus en Stichting Witte Tulp werden uitgevoerd zouden binnen die latere manier van benoemen waarschijnlijk eveneens eerder een eigen projectnaam hebben gekregen, zoals ook een later project als Bōzuki een zelfstandige naam heeft. Omdat die historische projecten toen al bestonden en grotendeels tot het verleden behoorden, was er geen praktisch doel om daar achteraf alsnog nieuwe eigennamen en afzonderlijke projectwebsites voor te introduceren.

In dezelfde periode werd ook de visuele herkenbaarheid verder ontwikkeld. Howard, de uil die als mascotte in verschillende vormen terugkomt, werd onderdeel van de bredere beeldtaal van ASK-Solutions en haar projecten. De basisvorm wordt voor ASK-Solutions gebruikt, terwijl varianten herkenbare kenmerken van een project kunnen dragen. Zo verschijnt Howard bij Nocterra bijvoorbeeld met een N en bij The Owl’s Nest met een hamer.

De gedeelde mascotte maakt de relatie tussen ASK-Solutions en haar projecten herkenbaar, terwijl de verschillende namen en varianten tegelijk zichtbaar maken met welke organisatie of welk project iemand te maken heeft.

Locaties en continuïteit

Het werk heeft vanaf het begin zowel fysieke als netwerkgebonden vormen gehad. BBS-systemen, FidoNet, DNS, mail- en webservers maakten al vroeg deel uit van de technische en communicatieve omgeving. Die infrastructuur ontwikkelde zich via systemen bij verschillende mensen thuis, op Hogeschool Haarlem, op de eigen locaties en later ook in datacenters. Netwerken en internet worden gebruikt om te publiceren, te communiceren en kennis te delen, maar ook om over landsgrenzen heen samen onderzoek te doen, systemen te ontwikkelen, gegevens en ontwerpen uit te wisselen en resultaten te testen. Het internet vormt bovendien zelf een belangrijk onderzoeksterrein: aanvankelijk vanwege de mogelijkheden en maatschappelijke veranderingen die het zou kunnen brengen, en inmiddels vanwege de rol die het daadwerkelijk speelt in kennisdeling, samenwerking, communicatie, vrijheid, zelfstandigheid en de verhouding tussen mensen en organisaties.

Ook fysieke locaties vormen een belangrijk onderdeel van het onderzoeks- en ontwikkelingswerk. Er worden systemen ontworpen, experimentele opstellingen gebouwd en getest, technische en andere vraagstukken onderzocht en ideeën verder ontwikkeld. Op locaties waar bezoekers worden ontvangen, ontstaan bovendien nieuwe vragen vanuit hun ervaringen, kennis, ideeën en de manieren waarop zij problemen benaderen en oplossingen zoeken. Dat biedt mogelijkheden voor technisch, educatief en maatschappelijk onderzoek. De locaties en hun inrichting veranderen in de loop van de tijd, afhankelijk van beschikbare ruimte, samenwerking, voorzieningen en de aard van het werk. Organisatie, projecten, uitvoerders en concrete locaties kunnen daarbij verschillende relaties tot elkaar hebben.

De hoofdvestiging aan de Tugelastraat vormt een belangrijke thuisbasis voor onderzoek en ontwikkeling, waaronder ontwerp, analyse, softwareontwikkeling, elektronica, documentatie en langlopende projecten. Ook de organisatorische werkzaamheden en het beheer van de infrastructuur vinden hier plaats. Andere locaties bieden aanvullende of andere mogelijkheden voor onderzoek, experimenten, fabricage, testen en samenwerking. De fysieke locaties en netwerkvoorzieningen vormen samen een onderzoeks- en ontwikkelingsomgeving waarin werkzaamheden op verschillende plaatsen, zelfstandig of in samenwerking met anderen, kunnen plaatsvinden en worden voortgezet.

De ervaringen met veranderende school-, project- en samenwerkingsomgevingen hebben duidelijk gemaakt dat continuïteit niet vanzelfsprekend is. Ruimten kunnen verdwijnen, apparatuur kan worden afgestoten, mensen kunnen worden verplaatst en kennis kan verloren gaan wanneer niemand verantwoordelijkheid draagt voor het bewaren en voortzetten ervan. Het behouden en ontwikkelen van geschikte onderzoeksomgevingen, voorzieningen, deskundigheid en samenwerkingsmogelijkheden vraagt daarom blijvende aandacht.

Vrije software en vrije hardware maken al lange tijd deel uit van het onderzoeks- en ontwikkelingswerk en blijven daarin belangrijk. De ervaringen met veranderende institutionele omgevingen hebben daarnaast het belang versterkt van zelfstandige infrastructuur, duurzame documentatie en organisatorische continuïteit. Daarbij gaat het niet alleen om het behoud van technische resultaten, maar ook om onderzoek, kennis, samenwerking en werkwijzen die zich over langere tijd ontwikkelen. Dat roept blijvende vragen op over de overdraagbaarheid en bescherming van gedeeld werk, waaronder aspecten die niet door gewone auteursrechtelijke copyleft kunnen worden beschermd.

Die geschiedenis blijft van invloed op hoe ASK-Solutions omgaat met ruimte, gereedschap, kennis en samenwerking. Een onderzoeksruimte of werkplaats is meer dan een kamer met apparatuur en machines. Het is een technische en sociale omgeving waar mensen onderzoek kunnen doen, ideeën ontwikkelen, experimenteren, samenwerken, vragen stellen, oefenen en kennis en ervaringen delen. Waar mensen kunnen terugkomen, elkaar leren kennen en over langere tijd vertrouwen, deskundigheid en samenwerking kunnen opbouwen.

In 2015 kwam aan de Paul Krugerstraat een aanvullende locatie beschikbaar. Het pand was persoonlijk aangekocht door iemand die bij het werk betrokken was en werd voor de werkzaamheden van de stichting beschikbaar gesteld. Grotere machines en projecten konden hier worden ondergebracht, waardoor aan de Tugelastraat ruimte vrijkwam voor andere onderzoeks- en ontwikkelingswerkzaamheden.

In 2025 werd een derde locatie aan de Spaarndamseweg in Haarlem in gebruik genomen. Deze uitbreiding bood aanvullende ruimte voor projecten en samenwerking. De verschillende locaties konden daarmee verder worden ingericht naar hun eigen mogelijkheden en de werkzaamheden die daar plaatsvonden.

Publiceren, BackPage, Synergos en Nocterra

Onderzoek naar digitale publicatie, kennisdeling en de mogelijkheden en beperkingen van bestaande publicatiesystemen leidde tot de ontwikkeling van BackPage, Synergos en later Nocterra. Het vroege web had een directe belofte: mensen en organisaties konden publiceren, kennis delen en hulpmiddelen bouwen zonder toestemming nodig te hebben van een grote softwareleverancier, uitgever of omroep. Maar de beschikbare tools trokken websites vaak richting propriëtaire workflows, browserspecifieke uitvoer of afhankelijkheden van hostingpartijen.

Het eerste publicatiesysteemproject was BackPage, gebouwd als antwoord op de beperkingen van zowel handmatig onderhouden HTML als desktop-webauthoringworkflows. BackPage werkte vanuit gestructureerde bronbestanden en genereerde website-uitvoer. Het vormde later het vertrekpunt voor het afzonderlijke project Synergos, dat een interactiever publicatiemodel verkende, met onder meer SQL-gebaseerde structuur, WYSIWYG-bewerking, pagina’s, producten, bestellingen en betalingsafhandeling.

De marktplaats- en webshoprichting werd uiteindelijk achtergelaten, maar het werk aan gestructureerd publiceren ging door. Na The Great Server Crash™, die enkele jaren vóór 2019 had plaatsgevonden, werd Synergos niet hersteld zoals het was. Zeer vroeg in 2019 werd Nocterra als afzonderlijk project gestart. De bruikbare lessen uit BackPage en Synergos werden meegenomen, terwijl keuzes die niet meer bij de gewenste richting pasten bewust werden achtergelaten.

Nocterra werd daarmee geen eenvoudige hervatting van Synergos, maar een afzonderlijk project waarin eerdere ervaringen opnieuw werden afgewogen: een algemeen inzetbaar vrijesoftware-CMS met nadruk op brongebaseerd publiceren, gegenereerde uitvoer, overdraagbare inzet, onderhoudbaarheid en langdurige controle door de gebruiker.

Software, protocollen en simulatorprojecten

Het simulatorgerelateerde onderzoeks- en ontwikkelingswerk liep ook na de vroege FSLink-periode door. Rond de F.28-simulator bij Hogeschool Haarlem werd BFX ontwikkeld als interface tussen fysieke cockpitapparatuur en computersoftware. Voor het latere Cosmicus A340-simulatorproject werd deze elektronica doorontwikkeld tot OpenBus, met kleinere, verspreid te plaatsen interfacekaarten en een gedeelde communicatiebus met RDDP. Daarnaast boden A340GC, libGC en RDDP oplossingen voor cockpitweergave, herbruikbare softwarefuncties en gegevensuitwisseling. Samen laten deze ontwikkelingen zien hoe simulatorwerk meer was dan een eenmalig product: hardware, software, communicatieprotocollen en documentatie werden ontwikkeld als kennis die begrepen, aangepast en hergebruikt kon worden, ook buiten de oorspronkelijke simulatoromgeving.

Maken, fabricage, reparatie en hergebruik

Het ontwerpen, bouwen, aanpassen en repareren van apparatuur en onderdelen maakte al vroeg deel uit van het onderzoeks- en ontwikkelingswerk. Binnen Hogeschool Haarlem waren hiervoor uitgebreide laboratoria, werkplaatsen, gespecialiseerde voorzieningen en deskundige medewerkers beschikbaar. Bij onderzoek en experimentele ontwikkeling is bestaande apparatuur immers niet altijd geschikt voor wat onderzocht moet worden. Soms moet een meetopstelling worden aangepast, een machine voor een ander doel worden ingericht of een prototype worden gebouwd om een werking te onderzoeken, te testen of aan te tonen. Een voorbeeld uit de vroege periode is de aanpassing en verbetering van een geïnstrumenteerde valtoren voor onderzoek aan composietmaterialen.

Met de toenemende zelfstandigheid werden ook eigen fabricage- en bewerkingsmogelijkheden opgebouwd en uitgebreid. Onder meer een metaaldraaibank, CNC-freesmachines en 3D-printers maakten het mogelijk om onderdelen, prototypes en experimentele opstellingen zelf te vervaardigen of aan te passen. In de loop van de tijd veranderde welke werkzaamheden zelf werden uitgevoerd en welke aan gespecialiseerde externe partijen werden uitbesteed. Het ontwerpen en ontwikkelen van een technische oplossing bleef daarbij niet afhankelijk van de plaats waar de onderdelen daadwerkelijk werden vervaardigd.

Ook reparatie en hergebruik hebben verschillende functies binnen onderzoek en ontwikkeling. Apparatuur kan worden hersteld om bestaande opstellingen in stand te houden, opnieuw te gebruiken of geschikt te maken voor andere experimenten. Soms is behoud belangrijk vanwege historische waarde of vanwege technische eigenschappen en mogelijkheden die bij modernere alternatieven ontbreken. Het onderzoeken, herstellen en aanpassen van bestaande apparatuur kan daarbij zowel kennis behouden als nieuwe technische vragen en oplossingen opleveren.

Omgekeerd vormt het praktische werk zelf ook een bron van onderzoek. Mensen brengen uiteenlopende apparaten, vragen, ideeën en problemen mee. Hoe zij een probleem benaderen, welke kennis en vaardigheden zij gebruiken, waar zij vastlopen en welke oplossingen zij zelfstandig of samen met anderen ontwikkelen, roept technische, educatieve en maatschappelijke vragen op. Ook de eigenschappen van producten en ontwerpen worden daarbij zichtbaar: wat is begrijpelijk, toegankelijk, aanpasbaar of repareerbaar, en welke keuzes maken mensen afhankelijk van anderen?

Zo bestaat er een wisselwerking tussen onderzoek, ontwikkeling en praktische uitvoering. Onderzoek kan aanleiding geven om iets te ontwerpen, bouwen, aanpassen of herstellen, terwijl het werken aan bestaande en nieuwe objecten op zijn beurt nieuwe onderzoeksvragen oplevert. Deze wisselwerking kreeg ook een plaats in het deelbare werkmodel dat later onder de naam The Owl’s Nest werd doorontwikkeld.

De statuten opnieuw naar de missie brengen

ASK-Solutions werkte jarenlang met statuten waarin één concreet project veel zichtbaarder was vastgelegd dan de missie en de bredere activiteiten waaruit de organisatie was ontstaan. De gebruikelijke slotbepaling over activiteiten die rechtstreeks of zijdelings met de doelen verband hielden bood daarbij juridische ruimte voor samenhangende werkzaamheden, maar maakte de achterliggende missie zelf niet duidelijker.

Het verschil zat daarom niet tussen de statutaire ruimte en de feitelijke werkzaamheden: die werkzaamheden pasten binnen de statuten. Het verschil zat tussen een concrete juridische beschrijving die sterk door één toenmalig project was gevormd en de bredere missie die de oprichters oorspronkelijk hadden geprobeerd vast te leggen.

Bij de latere modernisering van de statuten was het uitgangspunt daarom niet opnieuw te beginnen bij een lijst van actuele activiteiten, maar de doelstelling eindelijk vastleggen vanuit de missie en filosofie waaruit het werk was ontstaan. Ook dat bleek niet vanzelfsprekend. Voor de wijziging in 2024 is met meerdere notariskantoren gesproken voordat een kantoor werd gevonden dat bereid was de doelstelling op die manier te behandelen.

Een kantoor wilde de bestaande doelstelling slechts beperkt aanpassen, bijvoorbeeld door enkele woorden te wijzigen of activiteiten toe te voegen. Een ander wilde opnieuw eerst vaststellen welke concrete activiteiten de stichting uitvoerde en daar zelf een doelomschrijving van maken. Daarmee dreigde hetzelfde probleem als bij de oprichting terug te keren: actuele voorbeelden van uitvoering zouden opnieuw de plaats innemen van de reden waarom die activiteiten überhaupt werden uitgevoerd.

Dat kon bijvoorbeeld leiden tot een doelomschrijving rond het repareren van computers, het ontwerpen van websites, het organiseren van workshops of zelfs het organiseren van de verkoop van koffie en thee. Dat zijn activiteiten die op enig moment binnen het werk kunnen voorkomen, maar zij vormen niet de missie van ASK-Solutions.

De stichting wilde juist vastleggen waarom kennisdeling, praktische ontwikkeling, samenwerking en vrije software en hardware worden bevorderd, zonder de doelstelling afhankelijk te maken van de concrete activiteiten waarmee dat op een bepaald moment gebeurt.

Het notariskantoor waarmee de wijziging uiteindelijk werd uitgevoerd accepteerde wel dat de doelstelling vanuit de bredere missie werd beschreven. Daardoor kon de statutaire doelstelling eindelijk veel directer aansluiten op de filosofie die al vóór de oprichting aan het werk ten grondslag lag en die in de tussenliggende jaren door nieuwe ervaringen, mensen en projecten verder was ontwikkeld.

Ook daar bleef echter discussie bestaan over de inrichting van het bestuur. De stichting wilde een bestuur van ten minste drie bestuurders, waarbij concrete functies en verantwoordelijkheden via de onderlinge inrichting en besluitvorming konden worden verdeeld, in plaats van één onveranderlijk statutair model met precies één voorzitter, één secretaris en één penningmeester.

Na uitvoerig overleg werd vastgelegd dat het bestuur uit ten minste drie bestuurders bestaat en dat de functies van voorzitter, secretaris en penningmeester over de bestuurders worden verdeeld, waarbij één bestuurder meer dan één van deze functies kan vervullen. Andere gewenste vormen van bestuurlijke flexibiliteit zijn niet volledig overgenomen. Zo bleven de regels rond schorsing gebaseerd op de gekozen statutaire besluitvormingsstructuur en werd een mogelijke toekomstige raad van toezicht niet alvast opgenomen; daarvoor zou bij daadwerkelijke invoering opnieuw een statutenwijziging nodig zijn.

De statutenwijziging van 10 oktober 2024 bracht de formele doelstelling daarmee veel dichter bij de missie van ASK-Solutions, zonder dat ieder onderdeel van de gewenste organisatiestructuur letterlijk kon worden vastgelegd zoals oorspronkelijk voorgesteld.

Wat hetzelfde bleef

Door de jaren heen ontwikkelden mensen, namen, locaties, gereedschappen, publieke websites, inzichten en formuleringen zich verder. Een herkenbare lijn door die ontwikkeling is het streven om kennis zo te delen dat mensen voldoende inzicht en zeggenschap krijgen om zelf te begrijpen, onderzoeken, leren, repareren, bouwen, samenwerken en keuzes te maken.

Onderzoek en ontwikkeling bleven daarbij niet beperkt tot één vakgebied, technologie of toepassingsvorm. Vragen rond kennis, vrijheid, verantwoordelijkheid en de verhouding tussen mensen, organisaties en samenleving werden vanuit verschillende invalshoeken onderzocht. Nieuwe ervaringen, inzichten en samenwerkingen brachten ook nieuwe vragen voort en droegen bij aan de verdere ontwikkeling van ASK-Solutions.

Gerelateerde projectpagina’s

Verschillende delen van deze geschiedenis worden uitgebreider beschreven op projectpagina’s: